استاد : جحود در مقابل دين خدا نه در مقابل هر حقى . مثلًا اگر يك مسئلهء رياضى را براى كسى طرح كردند و او [ در پذيرفتن آن ] لجاجت كرد ، بگوييم اين كفر است ؟ ! [ كفر ] يعنى [ جحود ] در مقابل راه حق ، دين حق . اگر دين حق بر كسى عرضه بشود و او فهميده و دانسته در مقام انكار و طرد و مبارزه برآيد اين را « كفر » مىگويند . و لهذا مىبينيد قرآن به كفرهاى خوب هم اشاره كرده ( چون كفر معنى انكار مىدهد ؛ همهء كفرها كه در قرآن بد نيست ) . مگر در آية الكرسى نمىخوانيم : لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ « 1 » كفر به طاغوت ؛ كسى كه به طاغوت كفر مىورزد . « كفر مىورزد » يعنى چه ؟ آيا يعنى فقط قبول ندارد ؟ يا نه ، با او مخالفت مىكند ، در مقام مبارزهء با او برمىآيد . پس يك وقت كفر ، كفر به طاغوت است ، يك وقت كفر ، كفر به اللَّه . همان طورى كه كفر به طاغوت در مقام مبارزه برآمدن است ، كفر به اللَّه هم در مقام مبارزه برآمدن است . - مگر اعتقاد به اللَّه يك امر فطرى نيست ؟ يعنى اين حقيقت به صورت آن حقيقت جزئى مسئلهء رياضى نمىتواند باشد . با توجه به اينكه اعتقاد به خدا يك امر فطرى است ، پس يك نفر هم اگر از شرع اسلام دور باشد و در مقابل فطرتش . . . استاد : بحث خود مسئلهء فطرت دامنهء مفصلى دارد . فطرت در انسان به معنى يك امر بالفعل نيست ، به معنى يك امر بالقوّه است كه بذرش در انسان نهاده شده و قابل پرورش يافتن است . دربارهء نسبت انسان به امور انسانى اعم از مذهب ، اخلاق ، حقيقت ، زيبايى و امثال اينها سه نظريه است . يك نظريه اين است كه انسان وقتى كه به اين دنيا مىآيد ساخته و « پرداخته شده » از جنبه‌هاى امور انسانى به دنيا مىآيد . همان حرف معروف افلاطون : همه چيز را مىداند ، با مذهب كامل مثلًا به دنيا مىآيد ، با اخلاق كامل به دنيا مىآيد . نظريهء ديگر نظريهء مقابل است كه امروز رايج است و آن اين است كه اصلًا انسان وقتى كه به دنيا مىآيد هيچ امر انسانى در نهاد او وجود ندارد ، تمام امور انسانى كه شما مىگوييد ، ساخته‌هاى جامعه است و جامعه به انسان مىدهد . فرق فرد انسان با فرد حيوان اين است كه فرد حيوان قدرت پذيرش را ندارد ولى فرد انسان قدرت پذيرش را دارد . انسان مثل يك مادهء خام به دنيا مىآيد كه بعد جامعه اينها را به او مىدهد ، يا مانند يك نوار ضبط صوت به دنيا مىآيد ، جامعه او را پر مىكند . از هرچه هم كه جامعه پر كند از همان پر مىشود ، بستگى دارد كه عوامل اجتماعى چه عواملى باشد . هرچه را كه شما از جنبه‌هاى علمى ، فلسفى ،

--> ( 1 ) بقره / 256 .